Het is alweer een tijd geleden dat Marianne Thieme, Partij voor de Dieren (Nederland), de voorlopig grootste teleurstelling van haar politieke loopbaan te incasseren kreeg. Waar de tweede kamer in overgrote meerderheid haar wetsontwerp ter voorkoming van dierenleed bij de rituele slacht ondersteunde, werd het zonder pardon afgeschoten door de eerste kamer. Het wetsontwerp bleek eensklaps totaal niet te deugen. Nou kun je je afvragen wat de eerste kamer hiermee in feite tegen de tweede kamer zegt, en of ze haar boekje niet te buiten is gegaan, maar aan die politieke implicaties begin ik niet. Ik besef heel goed dat er allerlei oneigenlijke overwegingen in de eerste kamer meegespeeld kunnen hebben. Ik kan de huichelachtige gezichten er zowat uit het hoofd bijtekenen. Maar wat wil je, politiek is nou eenmaal geen moraaltheologie.
Ik wilde er eerst niet op reageren, maar de reactie van het Joodse
Wereldcongres heeft me er toch toe aangezet om nog maar eens van leer te
trekken. Ik vind de reactie bij monde van de voorzitter namelijk getuigen van
een verregaande arrogantie. De voorzitter bestaat het om te spreken van een
overwinning, waarbij de rede en de godsdienstvrijheid voor gaan op, nota bene,
"overdreven politieke geestdrift". Dit wordt nog eens dik
onderstreept door De Amerikaanse Anti-Defamation League, die verheugd is dat joden zich
geen tweederangs burgers hoeven te voelen. Een verbod zou volgens de Joodse
federatie een 'gevoel van intolerantie jegens het traditionele jodendom'
aangewakkerd hebben. Deze reacties getuigen werkelijk van een
kortzichtigheid, want dat is nou precies wat er wel is gebeurd: er is onbegrip
gegroeid, hetgeen inderdaad wel degelijk tot intolerantie zou kunnen leiden.
Bovendien is het zo dat als op basis van wetgeving een handelswijze
wordt afgekeurd, er geen sprake is van intolerantie maar van het juist
toepassen van een democratisch tot stand gekomen wetgeving. Nou moet je
oppassen als je zo'n levenshouding bij mensen die zich zo fundamentalistisch,
orthodox en ja, zich inderdaad, soms zelf redeloos opstellen, onder kritiek
stelt, want je krijgt onmiddellijk een felle antireactie waarin ze soms ook het hun in het
verleden aangedane leed als argument in de strijd werpen, en daarmee een
voordelige uitzonderingspositie claimen. En toch, dat kan me niet weerhouden,
en ik zal weloverwogen mijn kanttekeningen maken. Ik richt me op het Jodendom,
en niet op de Islam, hoewel ook voor Islamieten het handhaven van de rituele
slacht een dringende om niet te zeggen dwingende wens is.
Waarom is de reactie van het Joodse Congres kortzichtig? Dat is
nogal wiedes toch. De Joodse Gemeenschap heeft met deze opstelling namelijk
bepaald niet aan sympathie gewonnen, integendeel. De overgrote meerderheid van
de Nederlandse bevolking is het met Marianne Thieme eens:
bij de rituele slacht wordt de offerdieren onbedoeld maar ook ongenadig veel
pijn aangedaan, en dat dan alleen om der wille van het handhaven van een ook
binnen de Joodse Gemeenschap zelf discutabele interpretatie van de Thora.
In feite staat er over de slachtmethode in de thora niets vermeld. Dat hoefde ook niet,
omdat er in die dagen maar één slachtmethode was, en dat was achter het dier te
gaan staan en het dan met een forse haal de keel te oversnijden, het dier
vervolgens goed vast te houden en het te laten leegbloe-den. Griezelig feit is dat door
sommige fundamentalistische groeperingen dezelfde gruwelijke methode werd
toegepast bij de "terechtstelling " van ongelovigen die hun
gram over zich hadden afgeroepen, of die ontvoerd waren. Maar we moeten verder
terug gaan in de geschiedenis. Er is een tijd geweest dat de oudste zoon werd
geofferd om de Almachtige te behagen en goedgunstig te stemmen. Later is dat in
de kerk gesublimeerd tot: de oudste zoon moet priester worden en zo worden
afgestaan aan de kerk en aan God. Het boek Genesis van de Joodse bijbel
verhaalt hoe Abraham met zijn zoon Isaac op weg was om hem te offeren, en zo
letterlijk precies dat te gaan doen en met exact dezelfde methode: met
een scherp mes de keel oversnijden. Zijn grote verdienste in de geschiedenis
is geweest dat hij inzag dat Hij, de Almachtige, dit niet van hem kon
verlangen en ook niet verlangde, en dat een plaatsvervangend dierenoffer zou volstaan om hem gunstig te
stemmen. Daarmee is een fundamentele verandering gekomen in het religieuze
beleven van de Joden. Waar het mij nu om gaat is de vraag waarom de Jood
van nu niet tot eenzelfde inzicht zou kunnen komen op een aanverwant punt, en
zou kunnen concluderen dat het met de rituele slacht ook anders kan en mag en
in de ogen van velen ook anders moet. Kan de samenleving aan de
toegepaste methode wegens strijdigheid met andere beginselen paal en perk
stellen? Ja, volgens mij wel, maar eigenlijk zou de Joodse Gemeenschap dat zelf
moeten doen, en waarom doen ze dat dan niet. Zien wij hier als rationele
westerlingen soms iets over het hoofd?
Dat brengt ons dan bij de vraag waarom de Jood zo aan de details
van de rituele slacht op zich hecht. We moeten dan wel de rituele slacht in
alle opzichten in ogenschouw nemen, ook de methode van doden. Een ritueel houdt
immers altijd meer in dan een godsdienstig prevelementje, zoals dat wordt
uitgesproken in de Katholieke Kerk tijdens de consecratie. Want tussen haakjes,
ook dat, de kruisdood van Jezus, is een soort rituele slachtpartij. In de ogen
van sommigen wordt bovendien Jezus als slachtoffer voedsel voor het volk en is
er in wezen dus zelfs sprake van een kannibalistisch feestmaal (eveneens
volgens sommigen). Maar dat is een zijspoor. Terug naar de vraag: wat houdt het
begrip ritueel in en kunnen we misschien meer begrip krijgen voor het
Joods Orthodoxe standpunt. Laten we er eens van uitgaan dat het slachten zelf,
de gepleegde handelingen, voor de Jood een essentieel onderdeel vormen
van de geloofsbeleving. Kunnen we daar dan begrip voor opbrengen ook als
we Marianne heten? Daarbij moeten we ons realiseren dat het offerdier sowieso
gedood wordt. Het gaat hier uitsluitend over de wijze waarop het dier gedood
wordt, en of dat zo zorgvuldig gebeurt dat het dier zo min mogelijk lijdt.
Lijden doet het toch, zelfs als het verdoofd zou worden.
Wat kan de bedoeling zijn van het onverdoofd slachten. God, JHWH eer brengen? Geniet JHWH er volgens de Jood van om op die
manier een offer te krijgen opgedragen ? Heeft hij plezier in het leed van de
schapen? Dat kan toch niet waar zijn. Hoewel we moeten toegeven dat sadisme die
vroege culturen niet vreemd was. De koning, de keizer en hun vrouwen genoten
wel degelijk van de slachtpartijen door de gladiatoren die elkaar afmaakten in
de arena. Is het doden op zich en het lijden waarmee het gepaard gaat, dan soms
ook iets wat voor de Joodse God zo belangrijk is dat het persé onverdoofd moet gebeuren? We moeten die vraag
stellen al klinkt het bizar. Als ik iets begrepen heb van het Judaïsme dan is
het wel dat volgens deze opvattingen de Thora, de Joodse bijbel, voortdurend
geherinterpreteerd dient te worden naar de vragen van de tijd. Maar willen we
iets dieper begrijpen dan zullen we toch allereerst terug moeten naar de
oorsprong van het offer. Het gaat immers nu niet om de slacht op zich, maar om
het offer dat gebracht wordt. Het offer wordt gebracht door allereerst het dier
te doden, en vervolgens een deel van het dier af staan aan de priester(s), een
deel wordt verbrand en het grootste deel wordt door de eigenaar mee naar
huis genomen en daar klaargemaakt voor familie en gasten. Je zou zeggen dat de
wijze waarop het dier gedood wordt in feite niet relevant is, als die maar niet
getuigt van minachting voor het dier, want dat zou voor de Jood lasterlijk zijn
ten opzichte van de Heer. Dit lijkt dus verdoving niet uit te sluiten.
We kunnen misschien beter aanvoelen waarom de Jood desondanks van onverdoofd slachten toch zo'n punt maakt.
Het brengen van offers, dat wil zeggen het afdragen van een deel van de
vruchten van de arbeid aan JHWH, en dan wel uiteraard het beste
deel, was een getuigenis van de gelovige levenshouding. Het eer brengen aan
God, en aangeven dat God het primaat heeft in alles, zat hem niet slechts in
hetgeen geofferd wordt, maar ook in de handelingen van het offeren zelf, het
hele gebeuren dus. De handeling van het doden van het dier is daarmee een
heilige zaak, die het uiterste aan zorgvuldigheid vereist in uitvoering en
methode en in de omstandigheden waarin het doden en het slachten gebeurt.
Dat was al lang zo vóórdat Marianne
ten tonele verscheen. Het is niet zo dat de eerste de beste zo maar kan
gaan slachten, omdat door de ondeskundigheid het dier dan onnodig zou lijden,
wat in de Joodse visie in feite een belediging is voor God, die het dier
geschapen heeft. De Jood dient zich ook voortdurend af te vragen of hij wel het
uiterste doet om het offer niet alleen op een eerbiedige manier maar ook op een
adequate manier te brengen. Heeft hij alles gedaan om het schepsel dat geofferd
wordt met eerbied en kundigheid zo te behandelen dat ook in de handelingen die
uitgevoerd worden de Schepper van het dier wordt geëerd.
In het Judaïsme is het essentieel om in alles gecultiveerd
en eerbiedig te handelen; dat is wat de Thora, de Godsdienst, voorhoudt. Met
dat als uitgangspunt is het te begrijpen dat de Jood bestrijdt dat het dier
door de toegepaste methode onnodig lijdt, waar hij zelf het uiterste doet om
het doden en het slachten volgens de hoge standaard die hij zichzelf oplegt uit
te voeren. Het willen toepassen van een verdoving om dierenleed te voorkomen
lijkt daar een dik vraagteken achter te zetten. Ik kan de Joodse religie daar
eigenlijk wel in volgen. Dat het dier leed wordt aangedaan is niet te
voorkomen ook niet door verdoving. Onverdoofd slachten verplicht de mens ertoe om
inderdaad het offerdier met de grootst mogelijke zorgvuldigheid te behandelen.
Verdoving kan ertoe leiden dat het lijden van de dieren nog vergroot wordt,
omdat de zorgvuldigheid van handelen wordt vervangen door een spuitje.
Ja, ik heb alles overwegende wel begrip voor het standpunt van het
Judaïsme, maar dan wel in zijn allesomvattende vorm. Dat sluit evenwel voor mij
niet uit dat de reacties vanuit het Jodendom op de inbreng van Marianne Thieme afkeurenswaardig zijn. Begrip
zal er van twee kanten moeten zijn zeker met het oog op de toekomst. Marianne
laat het er namelijk niet bij zitten, en ook dat moet gerespecteerd worden.
